კაპიტალიზმის წინააღმდეგობები - ინტერვიუ დევიდ ჰარვისთან

published: 19 November 2016

დევიდ ჰარვი არის ანთროპოლოგიისა და გეოგრაფიის პროფესორი, რომელიც მოღვაწეობს ნიუ-იორკში. 40 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში ლექციებს კითხულობს მარქსის „კაპიტალზე“. მისი ბოლო წიგნი არის „17 წინააღმდეგობა და კაპიტალიზმის დასასრული“, რომელსაც ჟურნალისტი ჯონათან დერბიშაიარი დევიდთან ერთად განიხილავს.

 

წიგნის დასაწყისში სხვების მსგავსად გამოთქვამთ აზრს, რომ 2008 წლის მსოფლიო ფინანსურ კრიზისს, ანუ კაპიტალიზმის უახლოეს კრიზისს, რაღაც უჩვეულო ახასიათებს. თქვენ წერთ, რომ „დღესდღეობით უკვე კარგად უნდა შეგვეძლოს იმის ჩამოყალიბება თუ რა არის არამართებული და ვწყვეტდეთ როგორ მოვიქცეთ მართებულად. გასაოცარი ისაა, რომ ახალი მოსაზრებებისა და მეთოდიკების სიმცირეს განვიცდით“. რატომ ფიქრობთ, რომ ეს ასეა?

ერთი ჰიპოთეზა ისაა, რომ დღევანდელი მდგომარეობის გათვალისწინებით, დავსვათ შეკითხვა - რატომ უნდა უნდოდეს კაპიტალისტურ კლასს რამე ახალი მოსაზრების არსებობა. მიუხედავად იმისა, რომ მოცემული მდგომარეობა ანგრევს ეკონომიკას, ის არ უქმნის საფრთხეს მათს დოვლათსა და ძალაუფლებას. ამიტომ ინტერესი ამ მდგომარეობის შენარჩუნებისა დიდია. უცნაური, რა თქმა უნდა, ისაა, რომ არსებობდა დიდი ინტერესი ყველაფრის ისეთად შენარჩუნებისთვის, როგორც ეს ადრე - 30-იანებში იყო, მაგრამ ეს შეცვალა რუზველტმა, კეინზიანურმა აზროვნებამ და ა.შ.

30-იანების აზროვნების ცენტრალური პრობლემა - ერთობლივი მოთხოვნა - მარქსისტული ტერმინით ესაა რეალიზაციის პრობლემა. მას შემდეგ რაც ხალხი ამას გაუმკლავდა, შეეჯახნენ წარმოების პრობლემას, რომელიც მონეტარიზმით და შეთავაზების ეკონომიკით მოგვარდა. ამჟამად მსოფლიო გაყოფილია შეთავაზების ეკონომიკის მომხრეებად, რომლებიც ეკონომიკის გამკაცრების მომხრეები არიან და სხვებად - ჩინეთი, თურქეთი და ბევრი განვითარებადი ეკონომიკები, რომლებიც კეინზიანურ ხაზს მიჰყვებიან. თითქოს, მხოლოდ ორი ვარიანტია და არ არსებობს „მესამე გზა“. რადგან კაპიტალიზმის საზღვრებში ვართ მოქცეულნი, შესაძლებლობები შეზღუდულია. სხვა ვარიანტის საპოვნელად, ალბათ, ერთადერთი გზა კაპიტალიზმიდან გაღწევა იქნებოდა და, რა თქმა უნდა, ამის გაგონებაც არავის უნდა!

აქედან გამომდინარე თქვენს წიგნში აკეთებთ დაშვებას, რომ არსებობენ კაპიტალისტურ კლასში, ინტელექტუალურ კლასში, ვიღაცები, ვინც იაზრებენ საფრთხეს, რომელსაც კაპიტალიზმის „წინააღმდეგობებს“ უწოდებთ. უთანასწორობის პრობლემაზე დისკუსია ამის კარგი მაგალითია.

ამ ახალი თემის წამოჭრას მოძრაობას Occupy მივაწერ. იმ ფაქტს, რომ ახლა ნიუ-იორკში გვყავს მერი, რომელიც სრულიად განსხვავდება წინამორბედისგან და რომელმაც განაცხადა, ყველაფერს გააკეთებდა უთანასწორობის წინააღმდეგ, ამ ცვლილებისთვის მოძრაობას Occupy უნდა ვუმადლოდეთ. საინტერესოა, რომ ყველა ხვდება რას გულისხმობ, როცა ახსენებ „ერთ პროცენტს“. ერთი პროცენტის საქმე ახლა დღის წესრიგში დგას და ისეთი ადამიანები იკვლევენ ძირეულად, როგორიცაა თომას პიკეტი თავის წიგნში „კაპიტალი ოცდამეერთე საუკუნეში“. ჯოზეფ სითგლიცს ასევე აქვს წიგნი უთანასწორობაზე და სხვა ეკონომისტებიც საუბრობენ ამაზე. ს.ს.ფ-ც კი ამბობს, რომ გარკვეულ დონეს თუ გადააჭარბა უთანასწორობას დიდი საფრთხეები მოჰყვება.

ობამაც კი ამბობს ამას!

მაგრამ ამას ობამა არ იზამდა ეს Occupy-ს რომ არ წამოეწყო. თუმცა ვინ აკეთებს რამეს ამის შესახებ და რეალურად რა შეიცვალა? როცა მიმდინარე პოლიტიკებს დახედავ, ხედავ, რომ ისინი უთანასწორობას ამყარებენ. [პრობლემას] მხოლოდ რიტორიკულად აღიარებენ, მაგრამ არა პოლიტიკურად - აქტიური ტაქტიკებისა და აქტიური გადანაწილების სახით.

Occupy ახსენეთ. წიგნში საკმაოდ აკრიტიკებთ, რასაც ეძახით „რადიკალური მემარცხენეობის ნარჩენებს“, რომლებსაც განსაკუთრებულად ლიბერტარიანულად და ანტისახელმწიფოებრივად თვლით.

ჩემი პირადი შეხედულებით წარმოების ნებისმიერი დომინანტური მეთოდი ან ფორმა და მისი პოლიტიკური არტიკულაცია ქმნის დამოუკიდებელ ოპოზიციას. ზუსტად ისე, როგორც დიდმა ქარხნებმა და მსხვილმა კორპორაციებმა - ჯენერალ მოტორსმა, ფორდმა და ა.შ. შექმნეს ოპოზიცია, რომელიც დაფუძნებული იყო მუშათა მოძრაობებისა და სოციალ-დემოკრატიულ პოლიტიკურ პარტიებში, ამ ყველაფრის ნგრევამ შექმნა დღევანდელი სახის გაფანტული ოპოზიცია, რომელსაც თავისი მოთხოვნების გამოსახატად მხოლოდ შეზღუდული ენის გამოყენება შეუძლია. მემარცხენეებს არ აქვთ გააზრებული, რომ იმის უმრავლესობა, რასაც ამბობენ არის შეთავსებადი ნეოლიბერალურ ეთიკასთან, ვიდრე უკიდურესად ეწინააღმდეგება მას. ანტისახელმწიფოებრიობის (anti-statism) ნაწილი, რომელსაც მემარცხენეობაში იპოვით, ახლა კომპანიის კაპიტალის ფარგლებშია მოქცეული. ძალიან მაწუხებს ფაქტი, რომ მემარცხენეებს შორის ბევრი არ აყენებს საკითხს ასე, „მოდი შორიდან შევხედოთ და სურათი მთლიანობაში წარმოვიდგინოთ“. ვიმედოვნებ, რომ ჩემი წიგნით ხალხს ვუბიძგებ მსგავსი დისკურსი წამოიწყონ.

წიგნი საინტერესო ადგილას სრულდება, რაღაც პროგრამის მსგავსად - 17 „იდეა პოლიტიკური პრაქტიკისთვის“. მაგრამ რაც უპასუხოდ რჩება, თუმცა ეს, ალბათ, ნაგულისხმევია იმაში, რაც ახლა თქვით, არის კითხვა რა შეიძლება იყოს მექანიზმი მსგავსი პროგრამის გახორციელებისა. აშკარა არაა ეს სად შეგვიძლია ვიპოვოთ.

უნდა გავიაზროთ, რომ პოლიტიკის წარმოების ახალი გზა ჩნდება. ამჟამად ეს, ძირითადად, სპონტანური, ეფემერული, მოყვარეობლივია, რომელიც გაურბის თავის ინსტიტუციონალიზებას. ის, თუ როგორ შეიძლება მისი ინსტიტუციონალიზება, ჩემი აზრით, საკამათოა. ამაზე პასუხი არ მაქვს. თუმცა, ეს ნამდვილად უნდა მოხდეს. მაგრამ ჩნდება ახალი პოლიტიკური პარტიები, მაგალითად, სირიზა საბერძნეთში. რაც მაღელვებს არის ის, რომ რასაც წიგნში აღვწერ - მასობრივი გაუცხოების მდგომარეობა დიდად არის მემარჯვენეების მიერ გაკაპიტალიზებული. ამიტომ მემარცხენეებს  სასწრაფოდ მართებთ, იმსჯელონ როგორ მოვახდინოთ ჩვენი თავის ინსტიტუციონალიზება პოლიტიკურ ძალად, რომ ავირიდოთ მარჯვნივ გადახვევა და წინ ნეო-ფაშიზმის ნაცვლად პროგრესის მიმართულებით წავიდეთ.

თქვენს წიგნზე ამბობთ, რომ ის ნათელს ფენს არა „კაპიტალიზმის“, არამედ „კაპიტალის“ წინააღმდეგობებს. შეგიძლიათ, ეს განსხვავება განმარტოთ?

ეს შედეგია მარქსის ჩემეული გაგებისა. ხშირად ფიქრობენ, რომ მარქსმა შექმნა კაპიტალიზმის ეს ტოტალიტარული გაგება, მაგრამ რეალურად მას ეს საერთოდ არ უქნია. ის ძალიან იყო დაინტერესებული პოლიტიკური ეკონომიით და თავის არგუმენტებს იმ სფეროთი ფარგლავდა, რომელშიც კაპიტალისტური სისტემის ეკონომიკური მანქანა მუშაობს. თუ გამოვაცალკევებთ ეკონომიკურ მანქანას, დავინახავთ რა შეიძლება იყოს ეკონომიკის პრობლემები. ეს არ გვაძლევს საშუალებას, ვთქვათ, რომ კაპიტალისტურ საზოგადოებაში სხვა სახის პრობლემები არაა - რა საკვირველია, არსებობს რასიზმის, გენდერული დისკრიმინაციის, გეოპოლიტიკური პრობლემები. მაგრამ [მე უფრო ვიწრო საკითხმა დამაინტერესა]: როგორ მუშაობს კაპიტალის აკუმულაციის ეს მანქანა? 2007/8 წლების აფეთქების შემდეგ საკმაოდ ნათელი გახდა, რომ მანქანას რაღაც პრობლემები ჰქონდა. ამიტომ პრობლემის გაანალიზებას უფრო ფართო პოლიტიკამდე მივყავართ. ირკვევა, რომ ეს ეკონომიკური მანქანა უფრო არეულია. და მარქსმა შემოგვთავაზა ეკონომიკური მანქანის გაგების გზა წინააღმდეგობებისა და კრიზისის ფორმირების იდეების სახით.

კიდევ ერთი კითხვა, რომ დავაკონკრეტოთ: რა არის კაპიტალი?

ეს არის ფულის მოხმარებაში გაშვების პროცესი, რომ მივიღოთ მეტი ფული. მაგრამ ფრთხილად უნდა ვიყოთ, როცა მხოლოდ ფულზე ვსაუბრობთ, რადგან მარქსის მიხედვით, როგორც წიგნშიც აღვნიშნავ, ღირებულებასა და ფულს შორის რთული ურთიერთობაა. ღირებულების ძიებაა ის, რითაც ქმნი და ითვისებ ახალ ღირებულებებს - ეს პროცესია. თუმცა, პროცესი სხვადასხვა ფორმებს იღებს - ფულის ფორმა, საქონელი, წარმოების პროცესები, სახელმწიფო. ასე რომ, მას აქვს ფიზიკური, თითქოს, მენტალური მანიფესტაციები, მაგრამ არსობრივად ის არაა საგანი, ის პროცესია.

ახლა მივუბრუნდეთ „წინააღმდეგობებს“, რაც წიგნში მთავარი ანალიტიკური კატეგორიაა. თქვენ აკეთებთ განსხვავებას გარე შოკებსა, რომლებიც შეიძლება კაპიტალისტურმა ეკონომიკამ გადაიტანოს (მაგალითად, ომები), და თქვენი გაგებით წინააღმდეგობებს შორის. ამრიგად, რომ განვმარტოთ, წინააღმდეგობები კაპიტალიზმისთვის შინაგანად დამახასიათებელია?

დიახ. თუ გინდათ წარმოების რეკონსტრუქცია, მაშინ მოგიწევთ უპასუხოთ შინაგანი წინააღმდეგობების მიერ წამოყენებულ კითხვებს.

წინააღმდეგობების სამ კლასს გამოყოფთ, რომლებსაც უწოდებთ „ძირითადს“, „მოძრავსა“ და „საშიშს“. დავიწყოთ პირველი კატეგორიიდან: რა ხდის ძირითად წინააღმდეგობებს ძირითადად?

სადაც არ უნდა შეხვდე კაპიტალიზმსა და წარმოების კაპიტალისტურ ფორმას, ნახავ, რომ ეს წინააღმდეგობები მუშაობს. ასე რომ, ნებისმიერ ეკონომიკაში, იქნება ეს თანამდროვე ჩინეთის, ჩილესი თუ ა.შ.შ-სა, კითხვები, მაგალითად, სამომხმარებლო ღირებულებასა და საბაზრო ღირებულებაზე, ყოველთვის იქნება. არსებობს გარკვეული წინააღმდეგობები, რომლებიც არის პერმანენტული მახასიათებლები იმისა, თუ როგორაა მოწყობილი ეკონომიკური მანქანა. ამასთანავე, არსებობს ზოგი, რომლებიც მუდამ დროში ცვალებადია. ანუ მინდოდა, გამომეყო ისინი, რომლებიც შედარებით ურყევია და ისინი, რომლებიც უფრო დინამიურია.

ზოგი ძირეული წინააღმდეგობა სხვებზე უფრო ძირეულია? ამ წიგნის შესახებ ერთ-ერთი გასაოცარი რამ ისაა, რომ ყველაფერი თქვენს ანალიტიკურ სტრუქტურაში, თითქოს, საბოლოოდ საბაზრო ღირებულებისა და სამომხმარებლო ღირებულებას შორის განსხვავებიდან მოდის.

ეს ანალიზის ამოსავალი წერტილია. დამაფიქრა იმან, რომ მარქსი დიდ ხანს მოუნდა იმის გამოსარკვევად საიდან დაეწყო თავისი ანალიზი და გადაწყვიტა აქედან დაეწყო, რადგან ეს იყო ყველაზე უნივერსალური ამოსავალი წერტილი. მაგრამ რამაც მომხიბლა, და მარქსზე დიდი ხანი ვმუშაობდი, არის ის, თუ რამდენად ურთიერთდამოკიდებულია მისი წინააღმდეგობები. აღმოაჩენ, რომ საბაზრო ღირებულებასა და სამომხმარებლო ღირებულებას შორის განსხვავება გვავარაუდებინებს რაღაცას, მაგალითად, კერძო საკუთრებასა და სახელმწიფოზე.

თქვენ მიხედვით ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი „კერძო საკუთრებასა და კაპიტალისტურ სახელმწიფოს“ შორის წინააღმდეგობაა. ანუ დაძაბულობა ან წინააღმდეგობა ინდივიდუალური საკუთრების უფლებებსა და სახელმწიფოს ძალაუფლებას შორის. თუმცა, შეგვიძლია დავუშვათ, რომ რობერტ ნოზიკის მსგავსმა ვინმემ, ვინც გაიზარდა ლიბერალურ, ლოკეანურ ტრადიციაში, თქვას, რომ ეს წინააღმდეგობა არაა. პირიქით, „მინიმალური“ სახელმწიფოს როლი არის მხოლოდ ის, რომ დაიცვას კერძო საკუთრება.

ერთ-ერთი რამ, რასაც წინააღმდეგობებზე ვამბობ არის ის, რომ ისინი ყოველთვის ლატენტურია. ასე, რომ წინააღმდეგობის არსებობა აუცილებლად არ წარმოშობს კრიზისს. ასე მხოლოდ გარკვეულ სიტუაციებში ხდება. მაშასადამე, შეგვიძლია თეორიულად შევთხზათ იდეა, რომ ყველაფერი, რასაც „ღამის დარაჯი“ სახელმწიფო აკეთებს არის ის, რომ იცავს კერძო საკუთრებას. მაგრამ ვიცით, რომ ღამის დარაჯ სახელმწიფოს რეალურად მეტი რამ აქვს გასაკეთებელი. ბაზარზე არსებობს გარე ფაქტორები, რომლებიც უნდა გაკონტროლდეს, არსებობს საჯარო საქონელი, რომელიც უნდა მომარაგდეს - ასე, რომ სახელმწიფო მალევე იძულებული ხდება ლეგალური კონტრაქტებისა და კერძო საკუთრების უფლებების საქმეების გარდა სხვა საკითხებითაც დაკავდეს.

თქვენ უარყოფთ, რომ კაპიტალიზმსა და დემოკრატიას შორის რამე კავშირი არსებოს. შეგიძლიათ, აგვიხსნათ - რატომ?

გააჩნია როგორ განვმარტავთ დემოკრატიას. ჩვენ, შესაძლოა, გვაქვს დემოკრატია შეერთებულ შტატებში, მაგრამ ცხადია, რომ ეს ცოტა არ იყოს შარადაა - ესაა ფულის დემოკრატია, არა ხალხის ძალაუფლება. ჩემი აზრით, 1970-ებიდან უზენაესმა სასამართლომ პოლიტიკური პროცესის კორუფცია ლეგალური გახადა ფულის ძალაუფლებით.

არსებობს სახელმწიფოს ძალაუფლების ერთი ასპექტი, რომელიც მნიშვნელოვანი გახდა ბოლო დროის კრიზისების განმავლობაში, განსაკუთრებით, ევროკრიზისის დროს. და ეს არის ცენტრალური ბანკების ძალა. მიგაჩნიათ, რომ ცენტრალური ბანკების ფუნქციები რამენაირად შეიცვალა 2007-8 ფინანსური კრიზისების დროს?

ცალსახად. ცენტრალური ბანკინგის ისტორია თავისთავად საინტერესოა. არ ვიცი ამ დროს „ფედერალურმა რეზერვმა“ რა მოიმოქმედა. მეორეს მხრივ, „ევროპის ცენტრალური ბანკი“ კლასიკური მაგალითია იმისა, რასაც მარქსი ამბობდა1844-ის საბანკო აქტზე, რომელსაც, მისი აზრით, ჰქონდა გავლენა 1847-8-ში ბრიტანეთში კრიზისის გაფართოებასა და გაღრმავებაზე. მაგრამ ორივე - Fed-სა და ECB-ის შემთხვევებში რაც ვნახეთ არის მთავარი ინსტიტუციების ერთგვარი ზერელე რეგულირება და იმ პოლიტიკების აღმოცენება, რომელთა განსჯა მხოლოდ ფაქტის მოხდენის შემდეგაა შესაძლებელი. ასე რომ, ცვლილებები ნამდვილად მოხდა.

არის კონცეპტი, რომელსაც წიგნში კვლავ და კვლავ უბრუნდებით, ესაა კომოდიფიკაცია.

კაპიტალი პროდუქტის წარმოებას ეხება. თუ არსებობს ადგილი, სადაც არაა პროდუქცია, იქ კაპიტალი ვერ მიმოიქცევა. კაპიტალის დასაგროვებლად უმარტივესი საშუალებაა, რომ სახელმწიფომ დააწესოს პრივატიზაცია ისეთ რამეზე, რაც არ არსებობს. ავიღოთ, მაგალითად, ნახშირბადით ვაჭრობა - დაბინძურების უფლებებით ვაჭრობა მშვენიერი მაგალითია და სხვ. ისეთი რაღაცის შექმნა ბაზარზე, როგორიც მანამდე არ არსებობდა, ისტორიულად, არის ერთ-ერთი საშუალება, რითაც კაპიტალი იზრდება.

ამ თემაზე თქვენზე დიდი გავლენა კარლ პოლანიმ მოახდინა, არა? განსაკუთრებით თავისი შედევრით - „დიდი ტრანსფორმაცია“.

პოლანი არ იყო მარქსისტი, მაგრამ, როგორც მარქსი, ისიც იზიარებდა იდეას, რომ ქვეყანა, შრომა და კაპიტალი არაა ჩვეულებრივი გაგებით საქონელი, მაგრამ იღებენ საქონლის ფორმას.

ერთ-ერთი ყველაზე შთამბეჭდავი ასპექტი წიგნში არის თქვენი მოსაზრება ადამიანების მიერ საქონელზე დაწესებულ ფასებზე - განსაკუთრებით ადამიანთა გამოცდილების იმ სფეროების საქონლებზე, რომლებიც მანამდე არ უკავშირდებოდა ფულს. ეს დაკავშირებულია, როგორც თქვენ მას მოიხსენიებთ, „საყოველთაო გაუცხოებასთან“. რას გულისხმობთ ამით?

ჩვენ ვცხოვრობთ სამყაროში, სადაც კაპიტალი მუდამ ცდილობს, შეასუსტოს შრომა, მისი ძალა, გაზარდოს პროდუქციულობა და სამუშაოებს ჩამოაშოროს გონებრივი ასპექტი. როცა მსგავსი სახის საზოგადოებაში ცხოვრობ, გიჩნდება კითხვა - რანაირად შეიძლება ვინმეს რამე მნიშვნელობა ჰქონდეს თავის ცხოვრებაში, როცა მიჩენილი აქვს ის, რასაც აკეთებს თავის სამსახურში. მაგალითად, ა.შ.შ-ს მოსახლეობის 70 პროცენტს ან ეზიზღება სამუშაოზე წასვლა ან სრულიად ინდიფერენტულები არიან იმ სამუშაოს მიმართ, რასაც აკეთებენ. ასეთი ტიპის სამყაროში ადამიანებმა უნდა იპოვონ თავისთვის რაიმე სახის იდენტობა, რომელიც არაა დაფუძნებული სამუშაო გამოცდილებაზე. თუ საქმე ასეა, მაშინ ისმის კითხვა - რა სახის იდენტობა შეუძლიათ მათ, რომ შეიძინონ? ერთ-ერთი პასუხია - მოხმარება. შემდეგ ვიღებთ უაზრო კონსუმერიზმს, რომელიც ცდილობს, აანაზღაუროს ეს უაზრობა იმ სამყაროში, სადაც ცოტა აზრიანი სამუშაო არსებობს. ძალიან მაღიზიანებს, როცა პოლიტიკოსებისგან მესმის, რომ უნდა შევქმნათ მეტი სამუშაო. კი, მაგრამ რა სახის სამუშაო?

ჩემი აზრით, გაუცხოება წარმოიშობა იმ შეგრძნებიდან, რომ გვაქვს უნარი და ძალა, რომ ვიყოთ ვინმე ძალიან განსხვავებული იმისგან, რასაც ჩვენი შესაძლებლობები განგვისაზღვრავენ. შემდეგ ჩნდება კითხვა - რამდენად სენსიტიურია პოლიტიკური ძალა იმისთვის, რომ შექმნას ახალი შესაძლებლობები. ხალხი შეჰყურებს პოლიტიკურ პარტიებს და ამბობს, „მასში არაფერია“. ასე, რომ არსებობს გაუცხოება პოლიტიკური პროცესისგან, რაც გამოიხატება არჩევნების დროს გაფიცვებში, არსებობს გაუცხოება სამომხმარებლო კულტურისგან, რაც ქმნის სხვა სახის თავისუფლების სურვილს. პერიოდული აფეთქებები, რასაც მთელ მსოფლიოში ვხედავთ - გეზის პარკი სტამბოლში, პროტესტები ბრაზილიაში, აქციები ლონდონში 2011-ში - სვამენ საკითხს, შესაძლოა თუ არა გაუცხოება გახდეს დადებითი პოლიტიკური ძალა. და პასუხი არის - დიახ, ამის შესაძლებლობა არსებობს, მაგრამ ეს არაა პოლიტიკურ პარტიებში ან მოძრაობებში. ამის ელემენტები ვნახეთ მოძრაობაში Occupy ან Indignados-ში, მაგრამ ეფემერული აღმოჩნდა; ისინი რამე სახის სუბსტანციად არ გარდაქმნილან. თუმცა, არსებობს დიდი დუღილი დისიდენტურ კულტურულ სფეროებში; არსებობს რაღაც მოძრაობები, რაც რაღაც იმედებს გვაძლევს.

როცა განიხილავთ „საშიშ“ წინააღმდეგობებს გვთავაზობთ იმას, რაც ჩემთვის ჰგავს მარქსის ისტორიული მატერიალიზმის ვერსიას. ანუ მართლაც ფიქრობთ, როგორც მარქსი, რომ აწმყო ბატონობს მომავალზე, თუმცა არ განმარტავთ ამას გარდაუვალობის (inevitabilitarian) სახით - და, რეალურად, არც მარქსზე ფიქრობთ, რომ ეს მანაც ასე განმარტა, არა?

არა. არსებობენ ადამიანები, რომლებიც ფიქრობენ, რომ მარქსმა თქვა, რომ კაპიტალს თავისივე წინააღმდეგობების სიმძიმე ჩამოანგრევს და მას ჰქონდა კაპიტალისტური კრიზისის მექანიკური თეორია. მაგრამ ვერსად ვპოულობ, სადაც ის ამას ამბობს! რაც მან მართლაც თქვა არის, რომ წინააღმდეგობები კრიზისების გულშია და კრიზისები ხელსაყრელი შემთხვევების მომენტებია. მან ასევე თქვა, რომ ადამიანებს შეუძლიათ თავიანთი ისტორია შექმნან, თუმცა ისინი ამას ასე არ აკეთებენ თავიანთი ნება-სურვილის მიხედვით. ასე რომ, ჩემი აზრით, არსებობს მარქსი, რომელიც, თუ ლიბერტარიანელი არაა, ამბობს, რომ ადამიანებს შესწევთ უნარი, კოლექტიურად გადაწყვიტონ რაღაცები რა მხრივ წარმართონ. მარქსი აკრიტიკებდა უტოპიურ სოციალიზმს, რადგან ის ფიქრობდა, ის ჩვენს მდგომარეობას არ ეხებოდა. მარქსი ამბობდა, რომ უნდა გააანალიზო სად ხარ, დაინახო რაა შენთვის ხელმისაწვდომი და შემდეგ სცადო რამე რადიკალურად განსხვავებულის კონსტრუირება.

 

თარგმანი: ბექა ბუჩაშვილი

წყარო

ასევე წაიკითხეთ:

Join Us